W popularnej literaturze, datę założenia Gorajca określa się na rok 1564. Jako inicjatora sprowadzenia tu kolonistów uznawano hetmana Jana Tarnowskiego. Wywołało to kiedyś u mnie lekkie zdziwienie, ponieważ Tarnowski zmarł trzy lata wcześniej. Jak wyczytałem dziś w publikacji „Osadnictwo pogranicza polsko-ruskiego. Województwo bełzkie od schyłku XIV wieku do początku XVII wieku” rzeczywiście, i data i osoba założyciela wsi budzi dyskusje. Nie wiadomo więc, czy był to Tarnowski „doświadczony w inwestycjach kolonizacyjnych”, czy jego następca Gabriel Tarło, który „w czasie pięcioletniego zarządu zdążył osadzić nowych kmieci w Baszni i Smolinie.”

    Badacz Andrzej Janeczek skłania się jednak do wersji ze słynnym hetmanem, dlatego też, datę założenia wsi należałoby przesunąć o kilka lat, ustalając ją na okres 1555-1559. „Osadnikom zostały dwa lata wolnizny i jeśli otrzymali więcej niż siedem lat ulgi (a nie jest to wykluczone zważywszy na leśne otoczenie) to wówczas inicjatywę kolonizacji należałoby przypisać Tarnowskiemu.” - argumentuje Janeczek. Dzięki temu, możemy uznać, że nasza wieś jest trochę starsza niż twierdzono i z dumą twierdzić, że to jednak słynny Tarnowski był jej założycielem.

       Jan Amor Tarnowski bowiem, był w swoim czasie jedną z najważniejszych postaci w Rzeczypospolitej. Pełnił bowiem funkcje wojewody krakowskiego i ruskiego oraz hetmana wielkiego koronnego. W tej ostatniej roli spełniał się znakomicie – był bowiem świetnym dowódcą – z sukcesami walczył w kampanii moskiewskiej z 1534 roku, a najbardziej jest chyba znany ze zwycięstwa z Mołdawianami pod Obertynem (1531 rok). Jego śmierć odbiła się w Rzeczypospolitej głośnym echem – sam Jan Kochanowski poświęcił wtedy założycielowi Gorajca pieśń „O śmierci Jana Tarnowskiego".

    Jeśli jednak założycielem wsi miałby być Gabriel Tarło, to Gorajec wiele nie traci. Wprawdzie nie była to postać, aż tak wpływowa, ale pewną pozycję Tarło herbu Topór posiadał. Był on bowiem stolnikiem krakowskim oraz ochmistrzem królowej Katarzyny Habsburżanki.

„Jako nowa wieś wystąpił w rejestrze 1564 r. Lustracja i inwentarz z następnego roku informują, że <<ta wieś nowo się poczęła sadzić przy wsi Żukowie>> nieco od niej wyżej w górę niewielkiego strumienia Gnojnik na skraju lasu Pretecza. (...) Wieś musiała być tzw. wysiółkiem Żukowa; stanowiła z nim jedną gromadę używała tego samego prawa wołoskiego, podlegała więc wspólnemu kniaziowi. We wsi było wówczas zaledwie czterech kmieci (jeden z nich nazywał się Wołosz); rozwojowi osady nie sprzyjały konflikty graniczne z sąsiednią wsią szlachecką Nowe Sioło Rafała Halki, który zajął domy i pola twierdząc <<fundum esse nuum propirium>>. Następni starostowie przyspieszyli tempo kolonizacji; w 1630 r. zgłoszono do podymnego 58 domów, co kwalifikuje Horajec jako dość dużą wieś.”

Ilustracje:

1. Jan Tarnowski

2. Mapa Gorajca z lat 30. XX wieku.

Maciej Piotrowski